Kiła (Syfilis) – wielki powrót zapomnianej choroby? Objawy, różnice u płci i skuteczne leczenie

Kiła, znana również pod nazwami syfilis lub lues, to ogólnoustrojowa choroba zakaźna wywoływana przez bakterię o nazwie krętek blady (łac. Treponema pallidum). W powszechnej świadomości syfilis kojarzy się głównie z realiami XVIII i XIX wieku, historycznymi postaciami i dawnymi epidemiami. Wielu pacjentom wydaje się, że w XXI wieku, w dobie powszechnego dostępu do antybiotyków, choroba ta została całkowicie wyeliminowana.

Nic bardziej mylnego. Z medycznego punktu widzenia kiła przeżywa obecnie na całym świecie swój ogromny, niepokojący renesans. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) co roku odnotowuje ponad 7 milionów nowych przypadków zakażenia. Również w Polsce statystyki rosną w zastraszającym tempie – w ciągu ostatnich 10 lat liczba diagnozowanych przypadków wzrosła kilkukrotnie. Lekarze wenerolodzy alarmują, że syfilis absolutnie nie jest reliktem przeszłości, lecz realnym, codziennym zagrożeniem, które często rozwija się w ukryciu ze względu na brak świadomości społecznej.

Jak dochodzi do zakażenia krętkiem bladym?

Bakteria Treponema pallidum jest niezwykle wrażliwa na warunki zewnętrzne (szybko ginie poza organizmem człowieka w suchym środowisku), dlatego do jej transmisji potrzebny jest bardzo bliski, bezpośredni kontakt.

• Kontakty seksualne: To absolutnie główna droga zakażenia (odpowiada za ponad 95 procent przypadków). Do wniknięcia krętka bladego dochodzi poprzez uszkodzoną skórę lub mikrourazy błon śluzowych podczas niezabezpieczonego stosunku waginalnego, analnego oraz oralnego.

• Kontakt z owrzodzeniem: Zakażenie następuje w momencie bezpośredniego kontaktu zdrowej tkanki z tak zwanym objawem pierwotnym (owrzodzeniem kiłowym), z którego sączy się wydzielina zawierająca miliony aktywnych bakterii.

• Zakażenie wertykalne (kiła wrodzona): Kobieta ciężarna, która jest nosicielką kiły, może przenieść bakterie na rozwijający się płód przez łożysko (najczęściej po 16 tygodniu ciąży), co prowadzi do ciężkich uszkodzeń narządów dziecka, a nierzadko do poronienia.

• Zakażenie przez krew: Obecnie zdarza się to niezwykle rzadko, ponieważ stacje krwiodawstwa w 100 procentach rygorystycznie badają oddawaną krew pod kątem kiły. Transmisja jest jednak możliwa w przypadku współdzielenia igieł (np. przy zażywaniu narkotyków).

Etapy rozwoju i objawy kiły – wielki naśladowca

W medycynie kiłę często nazywa się „wielkim imitatorem” lub „wielkim naśladowcą”, ponieważ jej objawy potrafią do złudzenia przypominać dziesiątki innych chorób dermatologicznych, alergicznych czy neurologicznych. Nieleczona infekcja przebiega w 3 bardzo wyraźnych etapach.

Etap 1: Kiła wczesna (pierwszorzędowa)

Rozwija się średnio po 3 do 4 tygodniach od zakażenia. W miejscu wniknięcia bakterii pojawia się tzw. objaw pierwotny – twarde, okrągłe owrzodzenie (wrzód) o równych brzegach. Jest ono całkowicie bezbolesne i nie swędzi, a z jego wnętrza sączy się przezroczysta wydzielina. Towarzyszy mu powiększenie okolicznych węzłów chłonnych. Największą pułapką tego etapu jest fakt, że wrzód znika samoistnie po 2 do 6 tygodniach, bez żadnego leczenia, co daje pacjentowi złudne poczucie wyzdrowienia. Bakterie w tym czasie wnikają jednak do krwiobiegu.

Etap 2: Kiła wtórna (drugorzędowa)

Rozpoczyna się od 9 do 15 tygodni po zakażeniu. Bakterie rozsiewają się po całym organizmie. Pojawiają się objawy ogólnoustrojowe przypominające ciężką grypę: gorączka, bóle mięśni, stawów, ból gardła i utrata masy ciała. Najbardziej charakterystycznym objawem jest osutka kiłowa – nieswędząca, plamista wysypka, która bardzo często pokrywa dłonie (wewnętrzną stronę) oraz podeszwy stóp, co jest rzadkością przy innych infekcjach.

Etap 3: Kiła późna (trzeciorzędowa)

Rozwija się u nieleczonych pacjentów po wielu latach (często od 10 do 30 lat od zakażenia). To najgroźniejsze stadium, w którym bakterie dokonują masywnych zniszczeń narządów wewnętrznych. Prowadzi do kiły układu nerwowego (neurosyfilis, objawiający się paraliżem, demencją, ślepotą), uszkodzeń układu sercowo-naczyniowego (tętniaki aorty) oraz powstawania tak zwanych kilaków – guzowatych zmian niszczących kości, skórę i wątrobę.

Jak kiła manifestuje się u mężczyzn, a jak u kobiet?

Różnice w przebiegu kiły między płciami wynikają głównie z anatomii i dotyczą 1 etapu choroby, czyli umiejscowienia i widoczności objawu pierwotnego.

• U mężczyzn: Owrzodzenie pierwotne pojawia się zazwyczaj na zewnętrznych narządach płciowych, co sprawia, że jest bardzo łatwe do zauważenia. Zmiany lokalizują się najczęściej na żołędzi, w okolicach wędzidełka, na napletku lub na trzonie prącia. U mężczyzn uprawiających seks z mężczyznami (MSM) wrzód często umiejscawia się w kanale odbytu lub na śluzówce jamy ustnej (po seksie oralnym). Powiększone, twarde węzły chłonne w pachwinach ułatwiają szybką diagnozę.

• U kobiet: Sytuacja jest znacznie bardziej skomplikowana i niebezpieczna. Choć wrzód może pojawić się na wargach sromowych, bardzo często umiejscawia się głęboko w drogach rodnych – na ścianach pochwy lub bezpośrednio na szyjce macicy. Ponieważ owrzodzenie to jest w 100 procentach bezbolesne, kobieta często w ogóle nie jest świadoma jego istnienia. Kobiety znacznie częściej niż mężczyźni dowiadują się o chorobie dopiero w 2 etapie (podczas wysypki) lub podczas rutynowych badań krwi w ciąży.

Diagnoza i leczenie syfilisu

Diagnostyka kiły opiera się na badaniach krwi (testy nieswoiste, takie jak VDRL lub USR, oraz testy swoiste weryfikujące, np. FTA-ABS). Dobrą wiadomością jest to, że mimo upływu dziesięcioleci, krętek blady nie wykształcił oporności na podstawowe leki.

• Kiła jest w 100 procentach wyleczalna.

• Złotym standardem medycznym pozostaje antybiotykoterapia. W przypadku kiły wczesnej najczęściej podaje się 1 lub 2 zastrzyki domięśniowe z penicyliny benzatynowej o przedłużonym działaniu.

• U osób z silną alergią na penicylinę stosuje się kuracje zastępcze (najczęściej doksycyklinę podawaną przez 14 do 28 dni).

• Leczenie musi bezwzględnie objąć wszystkich niedawnych partnerów seksualnych zakażonego, w przeciwnym razie dochodzi do tak zwanego efektu ping-ponga (nieustannego, wzajemnego zakażania się).

Profilaktyka – jak chronić się przed zakażeniem?

Brak szczepionki przeciwko kile oznacza, że jedyną metodą ochrony jest świadome modyfikowanie zachowań seksualnych.

• Stosowanie prezerwatyw: Bariery mechaniczne drastycznie obniżają ryzyko wniknięcia krętka bladego. Należy jednak pamiętać, że prezerwatywa osłania tylko trzon prącia. Jeśli owrzodzenie kiłowe u zakażonego znajduje się u podstawy członka, na mosznie lub na sromie, wciąż istnieje wysokie ryzyko transmisji poprzez kontakt skóra do skóry podczas pieszczot.

• Regularne badania: Osoby aktywne seksualnie, posiadające wielu partnerów, powinny wykonywać przesiewowe badania krwi na choroby weneryczne (w tym VDRL) minimum 1 raz w roku.

• Ograniczenie przygodnych kontaktów: Najpewniejszą formą profilaktyki pozostaje monogamia z przebadanym, stałym partnerem oraz stosowanie chusteczek lateksowych (koferdamów) podczas seksu oralnego.