Przez wiele lat temat trudności z zajściem w ciążę był niesprawiedliwie przypisywany wyłącznie kobietom. Współczesna medycyna obala ten szkodliwy mit, jasno wskazując, że czynnik męski odpowiada za niepłodność aż w połowie przypadków (statystyki wskazują, że 35% to przyczyny leżące po stronie mężczyzny, 35% po stronie kobiety, a reszta to czynniki mieszane lub idiopatyczne). Męski układ rozrodczy jest niezwykle delikatnym mechanizmem, w którym proces produkcji i transportu plemników może zostać łatwo zaburzony przez szereg różnych schorzeń, wad anatomicznych czy nawet codziennych nawyków.
Zaburzenia parametrów nasienia – główny wskaźnik płodności
Podstawowym kryterium oceny płodności mężczyzny jest jakość jego nasienia (oceniana na podstawie seminogramu). Aby plemnik mógł dotrzeć do komórki jajowej, przebić jej osłonkę i ją zapłodnić, musi spełniać rygorystyczne normy medyczne.
Oligozoospermia i azoospermia (problemy z ilością)
Oligozoospermia to stan, w którym koncentracja plemników w jednym mililitrze ejakulatu jest zbyt niska, by zapłodnienie naturalne było wysoce prawdopodobne. Skrajną postacią tego zaburzenia jest azoospermia, czyli całkowity brak plemników w płynie nasiennym. Może ona wynikać z niedrożności dróg wyprowadzających nasienie, w których plemniki są produkowane, ale nie mogą wydostać się na zewnątrz (azoospermia obstrukcyjna), lub z całkowitego uszkodzenia tkanki w jądrach, która w ogóle ich nie wytwarza (azoospermia nieobstrukcyjna).
Asthenozoospermia (problemy z ruchem)
Nawet przy odpowiedniej ilości, plemniki muszą wykazywać zdolność do szybkiego poruszania się. Asthenozoospermia to diagnoza stawiana wtedy, gdy odsetek plemników o ruchu postępowym (takich, które płyną żwawo w jednym kierunku) jest zbyt niski. Leniwe, poruszające się w kółko lub drgające w miejscu plemniki po prostu nie są w stanie pokonać długiej i trudnej drogi przez kobiece drogi rodne do jajowodu.
Teratozoospermia (problemy z budową)
Morfologia plemnika ma kluczowe znaczenie. Zdrowy plemnik musi mieć owalną główkę (zawierającą materiał genetyczny i specjalne enzymy trawiące), wstawkę dostarczającą mu energii oraz odpowiednio długą witkę. Teratozoospermia oznacza wysoki odsetek plemników o nieprawidłowej budowie. Gamety z dwiema główkami, skrzywioną wstawką czy ułamaną witką są zazwyczaj bezużyteczne w procesie zapłodnienia.
Anatomiczne i urologiczne przyczyny męskiej niepłodności
Bardzo często obniżona jakość nasienia ma swoje źródło w konkretnych problemach urologicznych, które można diagnozować, a w wielu przypadkach skutecznie leczyć.
Żylaki powrózka nasiennego
To absolutnie najczęstsza, w pełni operacyjna przyczyna męskiej niepłodności. Żylaki powrózka nasiennego to patologiczne poszerzenie naczyń krwionośnych w mosznie. Skutkują one zastojem krwi, co podnosi temperaturę w jądrach. Prawidłowy proces spermatogenezy (produkcji plemników) wymaga temperatury o około 2-3 stopnie niższej niż temperatura reszty ciała. Przegrzewanie jąder przez żylaki drastycznie niszczy zarówno budowę, jak i ruchliwość plemników.
Niezstąpienie jąder (wnętrostwo)
Jest to wada rozwojowa, w której w okresie płodowym lub tuż po narodzinach jedno lub oba jądra nie zstępują z jamy brzusznej do moszny. Jeśli stan ten nie zostanie szybko skorygowany chirurgicznie u małego chłopca, jądra przez długi czas poddawane są działaniu zbyt wysokiej temperatury wewnątrz ciała, co prowadzi do trwałego, nieodwracalnego uszkodzenia komórek plemnikotwórczych w dorosłym życiu.
Przebyte infekcje i stany zapalne
Niepozorne, często bezobjawowe infekcje potrafią siać spustoszenie w męskim układzie rozrodczym.
-
Bakterie przenoszone drogą płciową (np. chlamydia, ureaplasma czy rzeżączka) wywołują przewlekłe stany zapalne, które mogą pozostawiać blizny i zrosty blokujące światło nasieniowodów.
-
Szczególnie niebezpieczny jest wirus świnki przebyty w wieku nastoletnim lub dorosłym – choroba ta bardzo często przebiega z ostrym zapaleniem jąder, które trwale i nieodwracalnie niszczy ich prawidłową strukturę.
Czynniki hormonalne i genetyczne
Układ rozrodczy mężczyzny jest bezpośrednio sterowany przez hormony. Wszelkie zakłócenia na osi podwzgórze-przysadka-jądra skutkują problemami z płodnością.
Zaburzenia endokrynologiczne
Zbyt niski poziom testosteronu to najczęstszy powód zahamowania spermatogenezy. Problemem może być jednak również nadmierna produkcja prolaktyny (wywołana przewlekłym stresem lub guzem przysadki mózgowej) oraz choroby tarczycy (niedoczynność lub nadczynność). Zaburzenia te nie tylko pogarszają parametry nasienia, ale również drastycznie obniżają libido i powodują problemy z erekcją.
Podłoże genetyczne
Kiedy parametry nasienia są skrajnie niskie, a przyczyny środowiskowe, hormonalne i urologiczne zostają wykluczone, lekarze sięgają po badania genetyczne. Niepłodność może być wywołana zespołem Klinefeltera (obecność dodatkowego chromosomu X), występowaniem mikrodelecji chromosomu Y (brakiem małych fragmentów DNA niezbędnych do produkcji plemników) lub mutacjami genu CFTR, które mogą powodować wrodzony brak nasieniowodów u mężczyzn będących nosicielami genu mukowiscydozy.
Wpływ stylu życia na jakość nasienia
Wielu mężczyzn lekceważy wpływ swoich codziennych nawyków na zdrowie prokreacyjne. Plemniki są niezwykle wrażliwe na negatywne czynniki środowiskowe, a styl życia odpowiada za ogromną część problemów w dzisiejszych czasach.
-
Przegrzewanie jąder w codziennych sytuacjach: Długotrwałe siedzenie za kółkiem (zwłaszcza z włączonym podgrzewaniem foteli), trzymanie nagrzewającego się laptopa na kolanach, częste wizyty w saunie i noszenie bardzo obcisłej, sztucznej bielizny sukcesywnie upośledza produkcję nasienia.
-
Stosowanie używek i sterydów: Palenie papierosów potęguje stres oksydacyjny uszkadzający DNA plemników. Podobny, niszczycielski efekt ma nadużywanie alkoholu. Z kolei zażywanie sterydów anabolicznych (w celu budowy masy mięśniowej) daje organizmowi fałszywy sygnał, przez który jądra całkowicie wstrzymują produkcję własnego testosteronu i plemników, kurcząc się i przechodząc w stan uśpienia.
-
Nadwaga i zła dieta: Otyłość to nie tylko dodatkowe kilogramy. Tkanka tłuszczowa działa jak gruczoł endokrynny, który przekształca męskie androgeny w żeńskie estrogeny. W efekcie gospodarka hormonalna mężczyzny zostaje całkowicie rozstrojona, a jakość nasienia drastycznie spada.
Dobrą wiadomością jest fakt, że męska diagnostyka jest bezbolesna i wyjątkowo szybka. Badanie nasienia to pierwszy i najważniejszy krok, który potrafi dać precyzyjną odpowiedź i otworzyć parze drogę do spersonalizowanego leczenia – czy to chirurgicznego, farmakologicznego, czy też opartego na zmianie stylu życia.
