Wirus brodawczaka ludzkiego (HPV) – objawy, przyczyny, leczenie i skuteczna profilaktyka

Wirus brodawczaka ludzkiego (HPV) to nazwa obejmująca niezwykle rozległą grupę wirusów DNA, które wykazują silne powinowactwo do komórek nabłonka skóry oraz błon śluzowych. Do tej pory medycyna zidentyfikowała ponad 100 różnych typów tego wirusa, z czego około 40 ma zdolność do infekowania narządów moczowo-płciowych.

Wirus brodawczaka ludzkiego dzieli się na 2 główne kategorie, co ma kluczowe znaczenie dla oceny ryzyka zdrowotnego pacjenta:

• Typy niskiego ryzyka (nieonkogenne): Należą do nich przede wszystkim typy 6 i 11. Choć nie wywołują one nowotworów, są odpowiedzialne za powstawanie bardzo uciążliwych i nieestetycznych zmian skórnych – kłykcin kończystych (brodawek płciowych).

• Typy wysokiego ryzyka (onkogenne): To grupa wirusów, w której prym wiodą typy 16 i 18 (odpowiadające za ponad 70 procent przypadków raka szyjki macicy). Ich długotrwała obecność w organizmie prowadzi do groźnych mutacji komórkowych i rozwoju chorób nowotworowych.

Przyczyny zakażenia – jak wirus wnika do organizmu?

Wirus brodawczaka ludzkiego (HPV) jest powszechnie uważany za jedną z najbardziej zaraźliwych infekcji przenoszonych drogą płciową. Szacuje się, że nawet 80 procent aktywnych seksualnie osób przynajmniej 1 raz w życiu ulegnie zakażeniu. Główną przyczyną transmisji wirusa jest bezpośredni kontakt skóra do skóry z osobą zakażoną.

Do zakażenia dochodzi najczęściej podczas:

• Tradycyjnych stosunków waginalnych.

• Kontaktów analnych oraz pieszczot oralnych (co może prowadzić do infekcji w obrębie jamy ustnej i gardła).

• Zmysłowego pocierania o siebie narządów płciowych, bez pełnej penetracji.

Należy wyraźnie podkreślić, że do zarażenia nie są potrzebne widoczne rany czy skaleczenia. Patogen doskonale wnika do organizmu poprzez mikroskopijne, zupełnie niewidoczne gołym okiem otarcia naskórka i błon śluzowych, które naturalnie powstają podczas każdego aktu seksualnego. W bardzo rzadkich przypadkach możliwa jest również transmisja wertykalna, czyli przeniesienie wirusa z zakażonej matki na dziecko w trakcie naturalnego porodu.

Objawy zakażenia – dlaczego wirus bywa niewidzialny?

Największym zagrożeniem ze strony HPV jest jego podstępny charakter. W ogromnej większości przypadków (nawet do 90 procent) infekcja początkowo przebiega w sposób całkowicie bezobjawowy. Sprawnie działający układ immunologiczny potrafi samodzielnie zwalczyć i wyeliminować wirusa w czasie od 1 do 2 lat, a pacjent nigdy nie dowiaduje się o tym, że był nosicielem.

Jeśli jednak odporność zawiedzie, a infekcja przybierze postać przewlekłą (utrzymującą się powyżej 2 lat), mogą pojawić się konkretne objawy:

• Kłykciny kończyste: To kalafiorowate, miękkie narośla lub płaskie grudki pojawiające się na wargach sromowych, prąciu, w okolicach odbytu lub w pachwinach. Zazwyczaj nie bolą, ale mogą swędzieć i krwawić podczas stosunku.

• Zmiany przednowotworowe (dysplazja): Wywoływane przez onkogenne typy wirusa. Nie dają one żadnych zewnętrznych objawów bólowych ani wizualnych, dlatego można je wykryć wyłącznie podczas specjalistycznych badań ginekologicznych. Nieleczona dysplazja płaskonabłonkowa z czasem ewoluuje w inwazyjnego raka.

Różnice w zachowaniu wirusa u kobiet i u mężczyzn

Mimo że HPV atakuje przedstawicieli obu płci z niemal identyczną częstotliwością, skutki zdrowotne oraz przebieg długotrwałej infekcji różnią się diametralnie. Różnice te wynikają przede wszystkim ze specyfiki anatomii narządów rozrodczych.

Przebieg infekcji u kobiet

U kobiet wirus najczęściej atakuje strefę przekształceń w obrębie szyjki macicy – miejsce niezwykle podatne na mutacje komórkowe. Kobiety ponoszą zdecydowanie największe koszty zdrowotne zakażenia wirusami wysokiego ryzyka. Przetrwała infekcja to bezpośrednia i główna przyczyna rozwoju raka szyjki macicy. Ponadto, kobiety są narażone na nowotwory sromu oraz pochwy. Ze względu na budowę dróg rodnych, środowisko to sprzyja szybszemu namnażaniu się wirusa, jeśli nie zostanie on w porę wyłapany przez układ odpornościowy.

Przebieg infekcji u mężczyzn

Mężczyźni w większości przypadków pełnią rolę tak zwanych „cichych nosicieli”. Rzadziej rozwijają u siebie objawy nowotworowe, przez co nieświadomie przekazują wirusa kolejnym partnerkom. Nie oznacza to jednak, że są całkowicie bezpieczni. Onkogenne typy wirusa u panów mogą wywołać raka prącia oraz raka odbytu (szczególnie w grupach wysokiego ryzyka). W ostatnich latach medycyna odnotowuje również drastyczny, wynoszący ponad 200 procent, wzrost zachorowań na nowotwory głowy i szyi (zwłaszcza raka jamy ustnej, migdałków i gardła) u mężczyzn, co jest bezpośrednio powiązane z popularnością seksu oralnego.

Leczenie zakażenia wirusem brodawczaka ludzkiego

Współczesna medycyna nie dysponuje obecnie żadnym lekiem, który eliminowałby samego wirusa HPV z organizmu. Nie istnieją tabletki ani antybiotyki na tę infekcję. Terapia skupia się wyłącznie na leczeniu skutków, które wirus wyrządził w tkankach.

W przypadku wystąpienia kłykcin kończystych stosuje się leczenie miejscowe, obejmujące:

• Farmakoterapię (specjalistyczne kremy, płyny i maści pobudzające lokalną odpowiedź immunologiczną).

• Krioterapię (wymrażanie ciekłym azotem).

• Laseroterapię (precyzyjne wypalanie zmian).

• Chirurgiczne usunięcie narośli.

Jeśli badania przesiewowe wykażą obecność zaawansowanych zmian przednowotworowych na szyjce macicy (CIN 2 lub CIN 3), konieczna jest szybka interwencja ginekologiczna. Najczęściej wykonuje się tzw. konizację szyjki macicy lub elektrokoagulację (LEEP). Zabiegi te polegają na wycięciu zmutowanego, chorego fragmentu tkanki, zanim zdąży się on przekształcić w pełnoobjawowy nowotwór.

Profilaktyka – jak skutecznie chronić się przed HPV?

Ponieważ infekcja przebiega najczęściej bezobjawowo, a leczenie ogranicza się jedynie do usuwania jej skutków, profilaktyka jest absolutnym fundamentem w walce z wirusem brodawczaka ludzkiego.

Szczepienia ochronne

To najważniejsza, najskuteczniejsza i najlepiej przebadana forma ochrony. Nowoczesne szczepionki (najczęściej 9-walentne) chronią przed typami wirusa odpowiedzialnymi za ponad 90 procent przypadków raka szyjki macicy oraz kłykcin kończystych. Najwyższą skuteczność osiąga się, szczepiąc dziewczynki i chłopców przed ich inicjacją seksualną (najlepiej w wieku od 9 do 14 lat). Medycyna wyraźnie jednak wskazuje, że szczepienia przynoszą ogromne korzyści również osobom dorosłym, nawet jeśli miały już kontakt z niektórymi szczepami wirusa, chroniąc je przed pozostałymi typami zawartymi w preparacie.

Regularne badania przesiewowe

Dla kobiet to podstawowe narzędzie ratujące życie. Podstawą jest wykonywanie badania cytologicznego minimum 1 raz w roku (lub zgodnie z zaleceniami lekarza prowadzącego). W ostatnich latach złotym standardem medycznym stały się dodatkowe testy molekularne (wymazy PCR), które bezpośrednio wykrywają obecność DNA wysokoonkogennego wirusa w szyjce macicy, dając lekarzom jasny sygnał do wzmożonej kontroli pacjentki.

Bezpieczne zachowania seksualne

Stosowanie prezerwatyw znacząco redukuje ryzyko transmisji wirusa, jednak należy pamiętać, że nie zapewnia ona 100 procent ochrony. Prezerwatywa osłania jedynie trzon prącia, podczas gdy wirus może swobodnie bytować na skórze moszny, krocza, sromu i wzgórka łonowego. Kluczowym elementem ochrony, obok barier mechanicznych, pozostaje szczera komunikacja z partnerem, monogamia oraz wiedza na temat własnego statusu zdrowotnego.

Profilaktyka i badania na HPV u mężczyzn – jak to wygląda w praktyce?

To niezwykle ważne i bardzo często zadawane pytanie, ponieważ system profilaktyki wirusa HPV dla obu płci funkcjonuje w zupełnie inny sposób. Odpowiadając krótko: tak, istnieją specjalistyczne badania na obecność wirusa HPV, które mogą wykonać mężczyźni, jednak medycyna nie wypracowała dotąd dla nich standardowego, rutynowego programu przesiewowego, jakim dla kobiet jest coroczna cytologia.

Warto dokładnie przyjrzeć się temu tematowi, aby zrozumieć, z czego wynikają te różnice i jakie opcje diagnostyczne mają do dyspozycji panowie, którzy chcą świadomie dbać o zdrowie swoje oraz swoich partnerek.

Brak rutynowego odpowiednika cytologii – z czego to wynika?

U kobiet wirus HPV wysokiego ryzyka (przede wszystkim typy 16 i 18) atakuje tak zwaną strefę przekształceń na szyjce macicy. Jest to miejsce, z którego ginekolog może łatwo i precyzyjnie pobrać próbkę komórek do oceny mikroskopowej lub molekularnej. Dzięki temu dysplazja (stan przednowotworowy) jest wykrywana na długo przed tym, zanim zmieni się w raka.

Anatomia męskich narządów płciowych jest zupełnie inna. Skóra prącia nie posiada tak wyraźnie odgraniczonej strefy, w której wirus grupowałby się i mutował w przewidywalny sposób. Pobieranie rutynowych, ślepych wymazów ze skóry penisa u zdrowych, bezobjawowych mężczyzn w populacji ogólnej jest w medycynie uważane za mało miarodajne. Wirus może znajdować się w 1 miejscu (na przykład w cewce moczowej), a wymaz z żołędzi wskaże wynik ujemny. Z tego powodu światowe organizacje zdrowotne nie zalecają obecnie powszechnych, masowych badań przesiewowych w kierunku HPV u zdrowych, heteroseksualnych mężczyzn, tak jak robi się to u kobiet.

Jakie testy molekularne na HPV mogą wykonać mężczyźni?

Brak powszechnego programu przesiewowego absolutnie nie oznacza, że medycyna nie ma nic do zaoferowania. Jeśli istnieje konkretne wskazanie medyczne lub pacjent chce sprawdzić swój status zdrowotny, może wykonać badania molekularne PCR. Testy te charakteryzują się niemal 100-procentową czułością, ponieważ szukają bezpośrednio materiału genetycznego (DNA) wirusa w pobranych komórkach.

Mężczyźni mają do dyspozycji 3 główne rodzaje wymazów w kierunku zakażenia HPV:

• Wymaz z narządów moczowo-płciowych: Jest to najczęściej zlecane badanie diagnostyczne. Lekarz (zazwyczaj urolog lub wenerolog) pobiera próbkę za pomocą specjalnej, miękkiej wymazówki. Materiał gromadzi się z cewki moczowej (wsuwając wymazówkę na głębokość około 1 do 2 centymetrów), z rowka zażołędnego (miejsca pod napletkiem) oraz bezpośrednio ze zmian skórnych, jeśli takie występują.

• Wymaz z jamy ustnej i gardła: W związku z rosnącą liczbą zachorowań na nowotwory głowy i szyi wywoływane przez wirusa HPV (będące następstwem seksu oralnego), mężczyźni mogą poddać się testom molekularnym oceniającym obecność patogenu na śluzówce jamy ustnej, migdałkach oraz tylnej ścianie gardła.

• Wymaz z odbytu (oraz cytologia odbytu): To badanie jest kluczowe z punktu widzenia profilaktyki nowotworowej, szczególnie w grupach wysokiego ryzyka. Oprócz samego testu PCR na obecność wirusa, proktolodzy wykonują tak zwaną cytologię odbytu (Anal Pap Smear), która u mężczyzn działa analogicznie do cytologii szyjki macicy u kobiet, pozwalając wykryć groźne zmiany przednowotworowe.

W jakich sytuacjach mężczyzna bezwzględnie powinien poddać się badaniom?

Skoro badania u mężczyzn nie są elementem rutynowego, corocznego kalendarza profilaktycznego, pojawia się pytanie, w którym momencie należy udać się do laboratorium lub lekarza. Medycyna wyróżnia kilka konkretnych sytuacji, w których wykonanie testu i diagnostyki jest silnie wskazane:

• Dodatni wynik testu u partnerki: Jeśli u kobiety zdiagnozowano obecność wirusa HPV wysokiego ryzyka (lub wykryto zaawansowane zmiany w cytologii), jej stały partner powinien skonsultować się z urologiem. Warto określić status nosicielstwa, aby mieć pełen obraz sytuacji i zaplanować ewentualną, wzmożoną kontrolę proktologiczną czy laryngologiczną u mężczyzny.

• Pojawienie się widocznych zmian na skórze: Wszelkie brodawki, grudki, narośla przypominające kalafior (kłykciny kończyste) zlokalizowane na prąciu, w pachwinach lub w okolicach odbytu są bezwzględnym wskazaniem do wykonania testu określającego typ wirusa.

• Przynależność do grupy podwyższonego ryzyka: Wytyczne medyczne jasno wskazują, że mężczyźni uprawiający seks z mężczyznami (MSM) oraz pacjenci z obniżoną odpornością (na przykład zakażeni wirusem HIV) są znacznie bardziej narażeni na rozwój raka odbytu. W tej grupie regularne wykonywanie testów na HPV i cytologii odbytu uważa się za standard ratujący życie.

Warto pamiętać, że nawet w przypadku dodatniego wyniku, medycyna nie leczy samego nosicielstwa wirusa u mężczyzn (podobnie jak u kobiet). Świadomość posiadania wirusa wysokiego ryzyka pozwala jednak zachować wzmożoną czujność, szybciej reagować na ewentualne objawy nowotworowe i z większą uwagą podchodzić do zabezpieczania się w trakcie kontaktów seksualnych z nowymi partnerkami, aby nie transmitować patogenu dalej.