Płeć: chromosomy, gonady czy kultura. Co o niej decyduje?

Płeć nie jest sprawą oczywistą. Istnieje wiele jej typów, które składają się  na to, kim jesteśmy, kim się czujemy i kim chcielibyśmy być

Rozróżnia się płeć genetyczna, gonadalną, genitalną somatyczną i psychiczną. Niedawno równouprawniono pojęcie płci kulturowej

dr n. med. Katarzyna Bajszczak – psycholog seksuolog kliniczny, seksuolog dziecięcy, katarzynabajszczak@gmail.com

Jakie są kryteria rozróżniania płci? Co to jest płeć psychiczna?

Płeć jest zdeterminowana biologicznie. Przede wszystkim trzeba powiedzieć, że istnieje wiele typów płci.

Płeć genetyczna

Kariotyp to charakterystyczny dla każdej żywej istoty  zestaw chromosomów. Ludzki kariotyp składa się z 22 par chromosomów: autosomów identycznych dla obu płci  i chromosomów determinujących płeć czyli X i YO płci decydują zaś chromosomy X i Y. Płeć żeńska to XX, męska XY.   Zaburzenia w układzie lub budowie chromosomów powodują wady genetyczne, poronienia, obumieranie płodu lub zaburzenia rozowoju płci.

Pierwszy typ  to płeć genetyczna, czyli kariotyp każdego z nas. To czy mamy kariotyp 46 XY czy 46 XX decyduje o tym, czy jesteśmy kobietą czy mężczyzną, dziewczynką czy chłopcem.

Płeć gonadalna 

Kolejnym typem będzie płeć gonadalna. W  zależności od obecności lub braku chromosomu Y w kariotypie płód będzie miał męskie lub żeńskie gonady i dopiero produkty hormonalne tych gonad determinują narządy płciowe w kierunku męskim lub żeńskim. Pokazuje to, że procesy te są biologicznie uwarunkowane genetycznie i hormonalnie.

Płeć genitalna 

Następna płeć  to płeć genitalna, czyli płeć narządów płciowych. Jest ona widocznym elementem anatomicznym.  Kiedy dziecko się rodzi, od razu widzimy czy jest to dziewczynka czy chłopiec. Na tej podstawie położnicy informują rodziców o płci dziecka natychmiast po porodzie.

Płeć somatyczna

Ważną rzeczą, o której należy  powiedzieć jest płeć somatyczna, czyli to jak wyglądamy. Płeć somatyczna decyduje  o tym czy jesteśmy kobiecy,czy męscy. W przeciwieństwie do płci genitalnej płeć somatyczna decyduje się w dużej mierze w okresie dojrzewania czyli wtedy, gdy uaktywniają się gonady i występują drugo- i trzeciorzędowe cechy płciowe.

Płeć psychiczna 

Kolejnym typem płci będzie płeć psychiczna.

Płeć psychiczna a ściślej tożsamość płciowa, podobnie jak wenętrzne i zewnętrzne narządy płciowe, rozwija się w okresie prenatalnym. Dzieje się to pod wpływem oddziaływania androgenów płodowych które maskulinizują mózg, sprawiają, że staje się on męski. Jeśli androgenów jest mało, mózg rozwija się w kierunku żeńskim. Najnowsze badania mówią, że kształtowanie tożsamości płciowej nie kończy się na etapie płodowym.

Najprawdopodobniej do kształtowania tożsamości płciowej dochodzi jeszcze w pierwszych miesiącach po urodzeniu. Skąd to wiemy? Zbadano, że noworodki płci męskiej mają przez okres około 2 miesięcy, stosunkowo wysoki poziom testosteronu. Okres ten jest nawet nazywany u chłopców okresem minipuberty, ponieważ ze względu na wysoki poziom testosteronu przypomina okres dojrzewania. Co ciekawe: poziom testosteronu nowonarodzonych chłopców jest zbliżony do poziomu testosteronu w okresie dojrzewania. Wywnioskowano na tej podstawie, że skoro płeć biologiczna jest już ukształtowana, przecież dziecko rodzi się z określoną płcią biologiczną -ten wysoki testosteron u chłopców może być potrzebny do maskulinizacji Ośrodkowego Układu Nerwowego. Potem ten poziom androgenów szybko spada, niemal do zera, następuje okres ciszy hormonalnej, aż do okresu dojrzewania.

Testosteron, kobiety i mężczyźni  

Jeżeli tego testosteronu nie ma, to wtedy rozwija się przekonanie o przynależności do płci żeńskiej i żeńska identyfikacja płciowa. Możemy sobie wyobrazić sytuację, że tego testosteronu będzie za mało. Jeżeli tak się stanie, można się spodziewać pewnego zaburzenia procesu determinacji ośrodkowego układu nerwowego w kierunku męskim. Jest to możliwe zarówno w okresie tuż po urodzeniu, jak też jeszcze w okresie prenatalnym. Jeżeli założymy, że wysoki poziom testosterony u płodów męskich potrzebny jest w kluczowym momencie po to, żeby poszło do wytwarzania męskich narządów płciowych, a brak tego testosteronu decyduje o tym, że płód rozwija się w kierunku żeńskim, to podobnie jest z mózgiem czy ośrodkowym układem nerwowym.

Płody męskie – co się dzieje w łonie matki

U płodów męskich, jeżeli testosteronu jest za mało albo jego oddziaływanie jest zaburzone, na przykład poprzez jakiś defekt na poziomie receptorowym, nie tylko  wydzielanie hormonów przez gonady płodu jest zaburzone,  może też dojść do jakiegoś zaburzenia na poziomie receptorowym, czyli odbierania oddziaływania tego testosteronu.  Może wtedy dojść do takiej sytuacji, że ośrodkowy układ nerwowy niewłaściwie lub niedostatecznie się zmaskulinizuje. Oczywiście, w takich sytuacjach, kiedy testosteronu jest za mało albo działa on w niewłaściwy sposób lub w niewłaściwych miejscach, czyli na przykład receptory zlokalizowane w okolicach mózgu czy w ośrodkowym układzie nerwowym nie oddziałują właściwie, to zgodnie z różnymi teoriami naukowymi możemy mówić o niepełnej maskulinizacji ośrodkowego układu nerwowego czyli niepełnym wytworzeniu męskiej identyfikacji płciowej albo wytworzeniu identyfikacji płciowej, która jest nie do końca zdeterminowana w kierunku męskim.

Zawsze, kiedy nie mamy testosteronu  rozwój ośrodkowego układu nerwowego będzie postępował w kierunku żeńskim czyli determinował żeńską identyfikację płciową. Jeżeli występuje on we właściwych ilościach i we właściwych krytycznych momentach oddziałuje na ośrodkowy układ nerwowy, wtedy dochodzi do maskulinizacji. Deficyt, brak, niedostateczna ilość lub niewłaściwe oddziaływanie może prowadzić do zaburzenia identyfikacji płciowej czy też najprawdopodobniej do zaburzenia, jeżeli chodzi o rozwój orientacji płciowej.

Plody żeńskie – okres prenatalny 

Zasadą jest, że w okresie płodowym bardziej aktywne są jądra płodu. Oznacza to, że determinacja w kierunku męskim jest procesem bardziej skomplikowanym i więcej się dzieje na poziomie hormonalnym.U płodów żeńskich  gonady żeńskie czyli jajniki  są  w zasadzie w okresie prenatalnym uśpione. Rozwój narządów płciowych w kierunku żeńskim odbywa się tak naprawdę głównie z udziałem hormonów matczynych przez oddziaływanie łożyskowe. Główną rolę odgrywa hormon HCG i estradiol pochodzenia matczynego.

Jądra i jajniki

W okresie prenatalnym  jajniki są w zasadzie nieaktywne, stają się one aktywne dopiero w okresie dojrzewania i wtedy odgrywają kluczową rolę w procesie wytworzenia drugo- i trzeciorzędowych cech żeńskich. Natomiast jeżeli chodzi o płody męskie, to w okresie prenatalnym jądra płodu, czyli męskie gonady są niezwykle aktywne, produkują bardzo duże ilości testosteronu, który jest potrzebny do tego, żeby doprowadzić zarówno do maskulinizacji ciała, czyli doprowadzić do wytworzenia wewnętrznych i zewnętrznych narządów płciowych, jak i do maskulinizacji mózgu.

Testosteron jest więc potrzebny do tego, żeby doszło do maskulinizacji mózgu, do wytworzenia cech płciowych zarówno tych biologicznych jak i psychicznych. Jest potrzebny jego wysoki poziom, aby doszło do maskulinizacji mózgu, a jeżeli go nie ma, to mózg rozwija się automatycznie w kierunku żeńskim. Są więc dwie możliwości, jeżeli jest testosteron, działa właściwie i jest na właściwym poziomie, to dochodzi wtedy do maskulinizacji mózgu, jeżeli go nie ma, to mamy mózg żeński, identyfikację żeńską, ośrodkowy układ nerwowy rozwija się w kierunku żeńskim. Jest też jeszcze trzeci możliwość, czyli testosteron występuje, ale w niedostatecznych ilościach, wtedy możemy mówić o niepełnej maskulinizacji, czyli o wątpliwościach dotyczących własnej identyfikacji. To będzie coś, co może się w przyszłości objawiać pewną dysforią płciową lub niepełnym odczuwaniem siebie jako osobę płci męskiej lub żeńskiej.

Drugo-  i trzeciorzędowe cechy płciowe  – czym są? 

Drugorzędowe cechy płciowe określają płeć somatyczną i rozwijają się pod wpływem hormonów płciowych. Cechy te dotyczą różnic w proporcjach budowy, rozwoju umięśnienia, tworzeniu się warstwy tłuszczowej, budowie szkieletu, budowie krtani i barwie głosu, sposobie owłosienia, które różnią kobietę i mężczyznę. Drugorzędowe cechy płciowe są wspólnymi dla ogółu ludzi określonej płci.

Żenskie drugorzędowe cechy płciowe to: srom, łechtaczka, pochwa, macica, jajowody. Do męskich zalicza się: mosznę, nasieniowody i prącie.

Trzeciorzędowe cechy płciowe także wyrażają płeć somatyczną ( według niektórych naukowców należy je wymieniać razem).  Kształtują się w okresie dojrzewania i nie podlegają wpływom środowiska,  Cechy trzeciorzędowe to: piersi, owłosienie ciała, tkanka mięśniowa i tłuszczowa proporcje ciała, barwa głosu. U mężczyzn jest to dodatkowo jabłko Adama.

Summary
Płeć: chromosomy, gonady czy kultura. Co o niej decyduje?
Title
Płeć: chromosomy, gonady czy kultura. Co o niej decyduje?
Description

Płeć nie jest sprawą oczywistą. Istnieje wiele jej typów, które składają się na to, kim jesteśmy, kim się czujemy i kim chcielibyśmy być Rozróżnia się płeć genetyczna, gonadalną, genitalną somatyczną i psychiczną. Niedawno równouprawniono pojęcie płci kulturowej. O płci, rozwoju prenatalnym i maskulinizacji mózgu mówi seksuolog Katarzyna Bajszczak

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *